Do „Lalki” warto wrócić wtedy, kiedy nie trzeba już pisać sprawdzianu z pozytywizmu. Czytana po latach przestaje być przede wszystkim historią kupca zakochanego w arystokratce. Znacznie mocniej widać w niej opowieść o pieniądzach jako przepustce do lepszego świata, o obsesji podszywającej się pod miłość, o potrzebie społecznego uznania i o tym, jak łatwo zbudować własne życie wokół wyobrażenia o drugiej osobie. Wokulski odnosi sukces tam, gdzie można liczyć, inwestować i negocjować, a kompletnie traci kontrolę tam, gdzie w grę wchodzą emocje. Być może dlatego Prus znów interesuje filmowców – we wrześniu 2026 roku zobaczymy aż dwie nowe, bardzo różne ekranizacje jego powieści. Jeśli po „Lalce” szukasz podobnych historii, klasyka ma do zaoferowania znacznie więcej niż lista szkolnych lektur.

Czego dowiesz się z artykułu?

Dlaczego „Lalka” potrafi znacznie mocniej przemówić do dorosłego czytelnika;
jakie dwie ekranizacje powieści Bolesława Prusa zadebiutują we wrześniu 2026 roku;
jakie książki warto przeczytać po „Lalce”;
co łączy Wokulskiego z Gatsbym i bohaterami Balzaca czy Reymonta;
które z polecanych powieści można poznać jako audiobooki w Audiotece.

Spis treści

„Lalka” po latach. Nie tylko Wokulski i jego nieszczęśliwa miłość

W szkole łatwo sprowadzić „Lalkę” do kilku haseł: romantyk czy pozytywista, miłość Wokulskiego do Izabeli, pamiętnik Rzeckiego, obraz Warszawy. Wszystko się zgadza, ale takie podejście odbiera powieści sporą część tego, co czyni ją interesującą po osiągnięciu dorosłości.

Wokulski staje się wtedy znacznie mniej romantycznym bohaterem, a bardziej człowiekiem, który próbuje wykorzystać sukces finansowy do przekroczenia bariery społecznej. Zdobywa majątek i coraz większe możliwości, ale wejście do arystokratycznego świata wciąż wymaga od niego odpowiednich znajomości, gestów, pieniędzy i zaakceptowania reguł środowiska, które traktuje kupca z mieszaniną zainteresowania i wyższości. Im więcej osiąga, tym wyraźniej widać, że ekonomiczny awans nie musi oznaczać pełnej społecznej akceptacji.

Jeszcze ciekawiej po latach wygląda jego relacja z Izabelą. Można ją czytać nie tylko jako wielką, nieszczęśliwą miłość, ale również jako projekcję. Wokulski zakochuje się także w świecie, który Izabela reprezentuje: elegancji, statusie i wyobrażeniu o życiu wykraczającym poza jego dotychczasową pozycję. Problem w tym, że prawdziwa kobieta nie musi odpowiadać osobie stworzonej w jego wyobraźni.

Bolesław Prus jest przy tym bezlitosny również dla pozostałych bohaterów. Arystokraci chcą zachować styl życia, na który coraz częściej ich nie stać. Kupcy zdobywają pieniądze, ale niekoniecznie prestiż. Idealiści obserwują świat, który przestaje potrzebować ich ideałów. Ludzie mówią o miłości, patriotyzmie i honorze, a równocześnie kalkulują majątek, małżeństwa i towarzyskie korzyści.

Dlatego „Lalka” pozostaje zaskakująco współczesna. Zmieniły się stroje, ulice i formy kapitału, ale status, potrzeba uznania, nierówności i mylenie pragnienia z uczuciem nie zniknęły.

Dwie nowe „Lalki” w 2026 roku. Film i serial pokażą tę historię inaczej

Jeszcze we wrześniu 2026 roku powieść Prusa wróci na ekran aż dwukrotnie.

Najpierw, 16 września 2026 roku, w Netfliksie zadebiutuje sześcioodcinkowy serial „Lalka” w reżyserii Pawła Maślony. Stanisława Wokulskiego gra Tomasz Schuchardt, Izabelę Łęcką – Sandra Drzymalska, a Ignacego Rzeckiego – Dariusz Chojnacki. Netflix zapowiada tę produkcję jako współczesną reinterpretację, a nie próbę przeniesienia powieści na ekran punkt po punkcie. Do klasycznej historii dodano m.in. wątek śledztwa, rodzinne tajemnice i nowe konflikty, a większą podmiotowość ma otrzymać sama Izabela.
Dwa tygodnie później, 30 września 2026 roku, do kin wejdzie filmowa „Lalka” Macieja Kawalskiego. W tej wersji Wokulskiego gra Marcin Dorociński, Izabelę – Kamila Urzędowska, a Rzeckiego – powracający do kina Marek Kondrat. W rozbudowanej obsadzie znaleźli się także m.in. Agata Kulesza, Andrzej Seweryn, Maria Dębska, Maja Ostaszewska, Borys Szyc, Filip Pławiak, Andrzej Chyra i Maciej Stuhr. Oficjalne materiały zapowiadają film jako epicką ekranizację powieści, a jego czas trwania wynosi 2 godziny i 35 minut.

To ciekawa sytuacja, bo niemal jednocześnie dostaniemy dwa spojrzenia na tę samą książkę: bardziej klasyczną kinową adaptację oraz swobodniejszą serialową reinterpretację. I jeszcze jeden argument, by przed premierami wrócić do Prusa – tym razem bez obowiązku zaznaczania motywów kolorowym zakreślaczem.

Książki podobne do „Lalki” – po te powieści warto sięgnąć

Nie ma jednej książki będącej „drugą Lalką”. Powieść Prusa łączy kilka rzeczy naraz: panoramę społeczną, romans, pieniądze, awans klasowy, psychologię oraz pytanie o cenę ambicji.

Dlatego poniższe tytuły są podobne do niej na różne sposoby. Jeden rozwija motyw człowieka próbującego dostać się do elit, inny pokazuje destrukcyjną siłę romantycznej iluzji, a jeszcze inny przygląda się temu, co pieniądze robią z ludźmi.

1. „Wielki Gatsby” – F. Scott Fitzgerald

Jeżeli miałbym wskazać książkę, która najbardziej przypomina „Lalkę” na poziomie emocjonalnego mechanizmu głównego bohatera, byłby to właśnie „Wielki Gatsby”.

Jay Gatsby zdobywa ogromny majątek i buduje wokół siebie świat luksusu, ale pieniądze są dla niego przede wszystkim narzędziem umożliwiającym odzyskanie Daisy. Nie chodzi tylko o kobietę. Gatsby chce także odzyskać przeszłość i dostać się do środowiska, do którego nie należał z urodzenia.

Brzmi znajomo?

Podobnie jak Wokulski, próbuje zamienić ekonomiczny sukces w dostęp do miłości i określonej klasy społecznej. I podobnie odkrywa, że pieniądze potrafią otworzyć wiele drzwi, ale niekoniecznie pozwalają przepisać własną przeszłość czy zmusić drugiego człowieka do odegrania roli, którą dla niego wymyśliliśmy.

„Wielki Gatsby” jest znacznie krótszy od „Lalki”, ale zadaje bardzo podobne pytanie: co pozostaje z wielkiego marzenia, kiedy w końcu zbliżymy się do niego na tyle, by zobaczyć, jakie jest naprawdę?

2. „Ojciec Goriot” – Honoré de Balzac

Jeżeli najbardziej interesowała Cię w „Lalce” obserwacja wyższych sfer i mechanizmów awansu społecznego, Balzac jest naturalnym kolejnym krokiem.

„Ojciec Goriot” zabiera czytelnika do XIX-wiecznego Paryża. Jednym z najważniejszych bohaterów jest Eugeniusz Rastignac – młody człowiek, który chce wejść do świata elit i stopniowo odkrywa, że salonami rządzą pieniądze, kontakty, nazwiska i interesy.

Obok niego obserwujemy tytułowego Goriota, który poświęca majątek dla córek, podczas gdy one coraz mocniej należą do świata pochłoniętego pozycją społeczną.

Balzac, podobnie jak Prus, nie pokazuje społeczeństwa wyłącznie jako tła dla bohaterów. Samo społeczeństwo staje się jednym z bohaterów powieści – systemem, który premiuje określone zachowania i zmusza ludzi do podejmowania moralnych kompromisów.

3. „Ziemia obiecana” – Władysław Stanisław Reymont

Jeżeli w „Lalce” najbardziej fascynował Cię Wokulski jako przedsiębiorca i obserwacja świata, w którym pieniądz zaczyna zmieniać dotychczasową hierarchię społeczną, koniecznie sięgnij po „Ziemię obiecaną”.

Reymont przenosi akcję do dziewiętnastowiecznej Łodzi i śledzi losy Karola Borowieckiego, Maksa Bauma oraz Moryca Welta, którzy chcą zbudować własną fabrykę i odnieść sukces w błyskawicznie rozwijającym się mieście.

Tutaj kapitalizm nie jest subtelnym tłem, a dosłownie żywiołem. Fabryki rosną, fortuny powstają i znikają, ludzie wykorzystują informacje, znajomości i siebie nawzajem. Pieniądze pozwalają awansować, ale każda kolejna decyzja wystawia na próbę granice lojalności oraz własnych zasad.

Jeśli „Lalka” pokazuje polski kapitalizm z perspektywy człowieka stojącego jedną nogą w świecie romantycznych ideałów, „Ziemia obiecana” wrzuca czytelnika prosto w środek ekonomicznej maszyny.

4. „Pani Bovary” – Gustave Flaubert

Podobieństwo do „Lalki” znajduje się tutaj nie w świecie wielkiego biznesu, lecz w czymś bardziej intymnym: w niszczącej sile wyobrażeń o tym, jak powinno wyglądać idealne życie.

Emma Bovary pragnie świata bardziej ekscytującego, romantycznego i luksusowego niż codzienność, którą otrzymała. Literatura oraz wyobrażenia o wielkiej miłości tworzą oczekiwania, z którymi rzeczywistość nie jest w stanie wygrać.

To ciekawa książka do przeczytania właśnie po „Lalce”, bo u Flauberta można zobaczyć mechanizm podobny do tego, który napędza Wokulskiego. Człowiek niekoniecznie cierpi wyłącznie z powodu tego, co mu się wydarza. Czasem cierpi przede wszystkim dlatego, że rzeczywistość nie chce dopasować się do scenariusza stworzonego w jego głowie.

5. „Granica” – Zofia Nałkowska

„Granica” rozgrywa się już w innym okresie, ale podobnie jak „Lalka” jest powieścią, która świetnie działa przy ponownym czytaniu w dorosłym życiu.

Zenon Ziembiewicz stopniowo buduje karierę, jednocześnie podejmując decyzje, które w jego własnych oczach zawsze można jakoś uzasadnić. Krok po kroku przekracza jednak kolejne granice – społeczne, moralne i emocjonalne.

Nałkowską interesuje nie tyle pytanie, czy bohater jest „dobry” albo „zły”, ile mechanizm, dzięki któremu człowiek potrafi stworzyć korzystną wersję samego siebie. Powieść pokazuje również nierówność klasową i fakt, że konsekwencje tych samych relacji zupełnie inaczej rozkładają się pomiędzy osobami o różnej pozycji społecznej.

Jeśli u Prusa fascynuje Cię psychologia Wokulskiego i rozdźwięk pomiędzy tym, kim człowiek chce być, a tym, co rzeczywiście robi, „Granica” jest bardzo dobrym następnym wyborem.

6. „Emancypantki” – Bolesław Prus

Najbardziej oczywisty wybór zostawiamy prawie na koniec: skoro podoba Ci się sposób, w jaki Prus obserwuje ludzi i społeczeństwo w „Lalce”, warto po prostu przeczytać jego kolejną dużą powieść.

„Emancypantki” przenoszą ciężar opowieści na kobiety próbujące określić swoją pozycję w świecie, który bardzo precyzyjnie wyznaczył im dopuszczalne role. Główną bohaterką jest Magdalena Brzeska, pracująca na pensji pani Latter, ale Prus tworzy znacznie szerszą galerię kobiecych postaci o różnych temperamentach, ambicjach i możliwościach.

To szczególnie ciekawa propozycja w 2026 roku, kiedy nowy serial Netfliksa chce mocniej spojrzeć na „Lalkę” właśnie przez doświadczenie Izabeli i ograniczenia nakładane na kobiety przez arystokratyczny porządek. „Emancypantki” pozwalają zobaczyć, jak sam Prus rozwijał podobne pytania dotyczące kobiecej samodzielności, edukacji, pracy i społecznych oczekiwań.

Co właściwie łączy te książki z „Lalką”?

Na pierwszy rzut oka „Pani Bovary”, „Wielki Gatsby” i „Ziemia obiecana” mogą wydawać się bardzo odległymi historiami. Francuska prowincja, Nowy Jork epoki jazzu i przemysłowa Łódź mają przecież niewiele wspólnego z warszawskim sklepem Wokulskiego.

Ale dekoracje są tutaj najmniej istotne.

W tych powieściach ciągle powracają podobne pytania: czy pieniądze naprawdę pozwalają stać się kimś innym? Co dzieje się, gdy zakochujemy się bardziej we własnym wyobrażeniu niż w człowieku? Jak bardzo nasze decyzje wynikają z tego, jak chcemy być postrzegani przez innych? I ile jesteśmy gotowi poświęcić, żeby dostać się do świata, który wydaje nam się lepszy od naszego?

Dlatego książki podobne do „Lalki” nie muszą opowiadać o XIX-wiecznej Warszawie. Powinny robić to, co Prus robi najlepiej: umieścić człowieka pomiędzy uczuciami, pieniędzmi, ambicją i strukturą społeczną, a potem sprawdzić, która z tych sił okaże się najmocniejsza.

„Lalka” i podobne książki w wersji audio – słuchaj w Audiotece

Wszystkie wymienione wyżej powieści można znaleźć w wersjach audio w Audiotece. Co więcej, przy wielu klasycznych tytułach dostępnych jest kilka różnych realizacji, dzięki czemu można wybrać odpowiadającą sobie interpretację lektorską. Do wyboru np.:

Audio to świetny pomysł na “nowe” podejście do klasyki. Nie trzeba od razu siadać z kilkusetstronicowym tomem – można słuchać podczas spaceru, jazdy samochodem czy codziennych obowiązków i stopniowo odkrywać, że książka zapamiętana ze szkoły brzmi dziś zupełnie inaczej.

FAQ

Jakie książki są najbardziej podobne do „Lalki” Bolesława Prusa?

Do „Lalki” szczególnie podobne są „Wielki Gatsby” F. Scotta Fitzgeralda, „Ojciec Goriot” Honoré de Balzaca oraz „Ziemia obiecana” Władysława Reymonta. Łączą je motywy awansu społecznego, pieniędzy, ambicji, nierówności oraz pragnienia wejścia do świata elit.

Jaka książka najbardziej przypomina historię Wokulskiego i Izabeli?

„Wielki Gatsby” szczególnie mocno przypomina historię Wokulskiego i Izabeli. Jay Gatsby, podobnie jak Wokulski, zdobywa majątek i próbuje wykorzystać swój sukces, aby zbliżyć się do ukochanej kobiety oraz świata społecznego, który ona reprezentuje.

Kiedy premierę mają nowe ekranizacje „Lalki” w 2026 roku?

Serial „Lalka” Pawła Maślony z Tomaszem Schuchardtem i Sandrą Drzymalską zadebiutuje w Netfliksie 16 września 2026 roku. Film Macieja Kawalskiego z Marcinem Dorocińskim i Kamilą Urzędowską trafi do kin 30 września 2026 roku.

Czy „Lalka” i książki podobne do niej są dostępne jako audiobooki?

„Lalka” oraz wszystkie książki polecane w tym zestawieniu są dostępne w formie audiobooków w Audiotece. W katalogu znajdują się m.in. „Wielki Gatsby”, „Ojciec Goriot”, „Ziemia obiecana”, „Pani Bovary”, „Granica” i „Emancypantki”, a wskazane w artykule wersje są obecnie dostępne w Audioteka Klub.

Czego szukasz?

Co przeczytać po „Lalce”? Powieści, które zachwycą nie tylko miłośników klasyki