Marita von Krauss pochodzi z pruskiej arystokracji, Mateusz Kroll jest kaszubskim chłopcem wychowywanym w jej rodzinnym pałacu. Łączące ich uczucie nie mieści się w zasadach żadnego ze światów, do których należą. „Kamerdyner” prowadzi bohaterów przez kilka dekad konfliktów narodowościowych, dwie wojny i zbrodnię w Piaśnicy. Historię można poznać w filmie Filipa Bajona oraz powieści dostępnej jako audiobook w Audiotece. Obie wersje powstały z tego samego scenariusza, ale inaczej rozkładają emocjonalne i historyczne akcenty.
Czego dowiesz się z artykułu?
- O czym opowiada „Kamerdyner”;
- czy najpierw powstała książka, czy film;
- jakie są najważniejsze różnice między obiema wersjami;
- kto występuje w ekranizacji;
- dlaczego warto sięgnąć po audiobook;
- gdzie obejrzeć film „Kamerdyner” online.
O czym opowiada „Kamerdyner”?
Akcja “Kamerdynera” rozpoczyna się na początku XX wieku. Po śmierci matki Mateusz Kroll trafia pod opiekę Gerdy von Krauss i dorasta w pałacu należącym do zamożnego pruskiego rodu. Wychowuje się razem z Maritą, córką gospodarzy, z którą z czasem zaczyna łączyć go zakazane uczucie.
Mateusz nie pasuje jednak w pełni do żadnego ze środowisk. Dla arystokratów pozostaje synem kaszubskiej służącej, natomiast mieszkańcy wsi widzą w nim człowieka związanego z niemieckim dworem. Pytanie o pochodzenie i przynależność będzie towarzyszyć mu przez całe życie.
Historia Mateusza i Marity rozgrywa się w latach 1900–1945. Traktat wersalski, odrodzenie Polski, narastające konflikty narodowościowe oraz wybuch II wojny światowej stopniowo niszczą znany bohaterom porządek. Kulminacją opowieści jest zbrodnia dokonana przez Niemców w lasach piaśnickich.
Miłość Mateusza i Marity – uczucie skazane na konflikt
Bohaterowie dorastają niemal jak rodzeństwo, ale dzielą ich pochodzenie, pozycja społeczna i oczekiwania rodziny. Marita należy do świata pruskich ziemian, a Mateusz jest Kaszubem, który nawet we własnym domu pozostaje kimś pomiędzy wychowankiem a służącym.
Ich relacja nie jest więc prostym romansem o walce z surowymi rodzicami. Każda zmiana granic i układu politycznego nadaje jej nowe znaczenie. To, co wcześniej było mezaliansem, z czasem zaczyna być postrzegane również jako zdrada narodowej wspólnoty.
Najważniejsze pytanie nie brzmi jedynie: czy Mateusz i Marita mogą być razem? Równie istotne jest to, czy można kochać człowieka reprezentującego świat, który staje się wrogiem własnego narodu.
Kaszubi, Polacy i Niemcy w jednym świecie
„Kamerdyner” przedstawia północne Kaszuby jako pogranicze kultur, języków i zmieniających się państw. Bohaterowie żyją obok siebie, pracują na tej samej ziemi i tworzą rodziny, ale nie zawsze odpowiadają tak samo na pytanie, do kogo należy Pomorze.
Film pokazuje zarówno propolski ruch kaszubski, jak i germanizację oraz rosnące wpływy nazizmu. Filip Bajon podkreślał, że zależało mu na ocaleniu pamięci o społeczności, która zniknęła wraz z II wojną światową.
Historia nie sprowadza wszystkich postaci do prostego podziału na dobrych i złych. Przynależność narodowa jest ważna, ale ostatecznie to decyzje konkretnych osób określają, czy staną się oprawcami, ofiarami, czy biernymi świadkami.
Czy film „Kamerdyner” jest ekranizacją książki?
Nie w tradycyjnym rozumieniu. Najpierw powstał scenariusz filmu, napisany przez Marka Klata, Mirosława Piepkę i Michała Pruskiego. Dopiero na jego podstawie przygotowano powieść, przy której pracował również Paweł Paliński. Książka ukazała się we wrześniu 2018 roku, niedługo przed kinową premierą filmu.
Nie mamy więc do czynienia z sytuacją, w której reżyser skrócił wcześniej istniejącą powieść. Film i książka są dwiema formami tej samej, rozwijanej równolegle historii, opartej na wieloletnim gromadzeniu dokumentów, wspomnień i materiałów dotyczących Kaszub.
Autorzy przyznawali, że zebrane przez nich notatki zajmowały ponad 500 stron. Film miał przedstawiać najważniejsze elementy opowieści, natomiast książka pozwoliła umieścić zbrodnię w Piaśnicy i losy bohaterów w szerszym kontekście.
Czym książka różni się od filmu „Kamerdyner”?
Film i książka „Kamerdyner” wyrastają z tego samego scenariusza, ale wykorzystują inne możliwości opowiadania historii. Powieść szerzej rozwija losy bohaterów i kontekst historyczny, natomiast ekranizacja mocniej działa obrazem, muzyką, kaszubskim językiem oraz aktorskimi emocjami.
Książka dokładniej rozwija historię
Film trwa 141 minut, podczas gdy audiobook ma niemal 14 godzin. Powieść może więc poświęcić więcej miejsca dzieciństwu bohaterów, funkcjonowaniu dworu, codzienności Kaszubów oraz wydarzeniom rozgrywającym się pomiędzy głównymi momentami historycznymi.
Nie oznacza to, że książka opowiada zupełnie inną historię. Rozszerza raczej materiał zawarty w scenariuszu i dokładniej pokazuje drogę prowadzącą bohaterów do decyzji znanych z filmu.
Mateusz otrzymuje więcej miejsca na pytania o tożsamość
Na ekranie rozdarcie Mateusza jest wyrażane przede wszystkim poprzez zachowanie Sebastiana Fabijańskiego, relacje z von Kraussami i Kaszubami oraz wizualny kontrast między pałacem a wsią.
Powieść może bezpośredniej wejść w jego myśli. Wyraźniej powraca pytanie, czy jest Polakiem, Niemcem, Kaszubem, synem koniuszego, nieślubnym potomkiem arystokraty czy jedynie człowiekiem zależnym od cudzych decyzji. Ten wewnętrzny konflikt jest jednym z głównych tematów opisu książki.
Romans jest pełniejszy w książce, bardziej symboliczny w filmie
W powieści relacja Marity i Mateusza rozwija się na większej przestrzeni narracyjnej. Czytelnik może dokładniej śledzić ich zbliżenia, rozstania, niespełnione nadzieje i wpływ rodzinnych tajemnic.
Film musi kompresować kolejne dekady, dlatego romans częściej pełni funkcję symbolu świata podzielonego przez klasę i narodowość. Obraz mocniej koncentruje się na wielkich momentach historii, przez co niektóre etapy relacji bohaterów zostają zasygnalizowane krócej.
Film mocniej wykorzystuje język kaszubski
Jedną z najbardziej charakterystycznych cech ekranizacji są dialogi w języku kaszubskim. Mówią nim między innymi Mateusz Kroll i Bazyli Miotke. W chwili premiery podkreślano, że było to pierwsze tak szerokie wykorzystanie kaszubszczyzny w polskim filmie fabularnym.
Audiobook jest nagrany po polsku. Zachowuje informacje o różnicach kulturowych i językowych, ale nie może w takim samym stopniu wykorzystać kontrastu pomiędzy brzmieniem polszczyzny, kaszubszczyzny i języka niemieckich arystokratów.
Film opowiada krajobrazem, muzyką i twarzami aktorów
Powieść opisuje dawny dwór, wieś, morze, lasy oraz codzienne życie mieszkańców regionu. Film może je natomiast bezpośrednio pokazać. Zdjęcia realizowano między innymi w Gdańsku, Pucku, Piaśnicy, Wejherowie, Karwi i Dębkach oraz w pałacach na Warmii i Mazurach.
Ważne są też kostiumy, scenografia i muzyka Antoniego Komasy-Łazarkiewicza. Filmowa wersja silniej działa więc obrazem i atmosferą odchodzącego świata, podczas gdy książka lepiej sprawdza się w rozwijaniu kontekstu oraz wewnętrznych doświadczeń postaci.
Kto wystąpił w filmie „Kamerdyner”?
W flmie “Kamerdyner” z 2018 roku Mateusza Krolla zagrał Sebastian Fabijański, a w rolę Marity von Krauss wcieliła się Marianna Zydek. Annę Radwan zobaczymy jako Gerdę von Krauss, natomiast Adam Woronowicz zagrał jej męża Hermanna.
W obsadzie znaleźli się także Janusz Gajos jako kaszubski działacz Bazyli Miotke, Borys Szyc, Łukasz Simlat, Daniel Olbrychski, Kamilla Baar i Sławomir Orzechowski. Za reżyserię odpowiada Filip Bajon, a autorem zdjęć jest Łukasz Gutt.
Film zdobył Srebrne Lwy podczas 43. Festiwalu Polskich Filmów Fabularnych w Gdyni. Nagrodzono również między innymi pierwszoplanową rolę Adama Woronowicza, muzykę i charakteryzację.
„Kamerdyner” w Audiotece
Pełny audiobook „Kamerdyner”, czytany przez Grzegorza Kwietnia, jest dostępny w Audiotece. Znajduje się w kolekcji „Posłuchaj, zanim obejrzysz” – i właśnie do tego inspiruje. Wersja audio jest też dobrym wyborem dla osób, które znają już film, ale chcą dokładniej poznać historię Mateusza, Marity oraz rodzin von Kraussów i Krollów.
FAQ
Czy „Kamerdyner” powstał na podstawie prawdziwej historii?
Główni bohaterowie i ich romans są elementami fabuły, ale tło oparto na prawdziwych wydarzeniach oraz materiałach gromadzonych przez autorów. Dotyczy to między innymi sytuacji Kaszubów po I wojnie światowej i niemieckiej zbrodni w Piaśnicy.
Czy film i książka mają takie samo zakończenie?
Obie wersje prowadzą bohaterów przez te same najważniejsze wydarzenia i zachowują zasadniczy kierunek finału. Książka może jednak dokładniej przedstawić emocje postaci oraz konsekwencje ich decyzji.
Dlaczego warto wrócić do „Kamerdynera”?
„Kamerdyner” nie jest wyłącznie romansem ani historycznym widowiskiem. To opowieść o ludziach, którzy próbują określić swoją tożsamość w świecie nieustannie zmieniającym granice i wymagającym jednoznacznych deklaracji.
Co lepsze: książka czy film?
Książka pozwala dłużej pozostać z bohaterami i lepiej zrozumieć ich wybory. Film zachowuje natomiast krajobraz, język oraz twarze społeczności, której świat został zniszczony przez wojnę. Najpierw można posłuchać niemal czternastogodzinnej powieści w Audiotece, a później zobaczyć, jak Filip Bajon zamienił tę samą historię w epickie kino. W obu wersjach finał pozostaje równie bolesny – historia nie pyta bohaterów, czego pragną. Pyta, po której stronie zamierzają stanąć.
