Na ekranie dinozaury budzą zachwyt, ale na kartach książek częściej oznaczają chaos, śmierć i bezradność człowieka. Arthur Conan Doyle nie bał się tego pokazać, ale Spielberg, zainspirowany tym światem, nieco ugrzecznił historię o dalekiej wyspie oraz prehistorycznych stworach. Sprawdź porównanie „Zaginionego świata” do filmu „Park Jurajski”, bo film nie był oparty wyłącznie na powieści powieść Michaela Crichtona.
O czym przeczytasz w artykule?
- Jak Doyle stworzył wzorzec opowieści o zaginionej krainie;
- co jego książkę łączy z „Parkiem Jurajskim”;
- dlaczego film Spielberga jest łagodniejszy od powieści;
- jak film z 1925 roku utorował drogę ekranowym dinozaurom.
„Zaginiony świat” otwiera bramę do prehistorii w literaturze i kinie
Londyn, początek XX wieku. Profesor George Edward Challenger ogłasza, że w Ameryce Południowej istnieje niedostępny płaskowyż, na którym przetrwały prehistoryczne formy życia. Wyśmiany przez uczonych organizuje ekspedycję, aby zdobyć dowody.
Tak zaczyna się powieść przygodowa „Zaginiony świat” Arthura Conan Doyle’a. Challengerowi towarzyszą sceptyczny profesor Summerlee, lord John Roxton i reporter Edward Malone. Każdy wyrusza z innym celem, jednak po przekroczeniu granicy nieznanego liczy się już przetrwanie.
Doyle nie buduje historii wyłącznie z kolejnych spotkań z dinozaurami, tylko idzie głębiej, przedstawiając granice wiedzy, konflikt teorii z doświadczeniem i zachowanie ludzi odciętych od cywilizacji. Relacja Malone’a, jednego z bohaterów, nadaje rytm reportażu z wyprawy.
Doyle nigdy nie napisał niewinnej przygody dla dzieci
„Zaginiony świat” bywa momentami brutalny. Starcia są gwałtowne, zagrożenie realne, a człowiek szybko przestaje być bezpiecznym obserwatorem. Autor nie opisuje przemocy tak drobiazgowo jak późniejsi twórcy thrillerów, ale odbiera bohaterom poczucie przewagi.
Trzeba jednak rozdzielić dwa źródła. Krwawym oryginałem filmu Spielberga jest „Park Jurajski” Michaela Crichtona, nie książka Doyle’a. „Zaginiony świat” stanowi wcześniejszy wzorzec – opowieść o współczesnych ludziach uwięzionych w świecie rządzonym przez pradawne prawa.
Porównanie „Zaginionego świata” Arthura Conan Doyle’ i Michaela Crichtona
Doyle nadał opowieści o ukrytej krainie formę, która zdominowała nurt lost world fiction: śmiała hipoteza, wyprawa ekspertów, odizolowane terytorium i naukowa pewność ustępująca konieczności przystosowania się. Ten schemat powracał później w „King Kongu” i filmach o zapomnianych krainach.
Crichton znał ten rodowód. Pisał o znaczeniu powieści Doyle’a, a kontynuację „Parku Jurajskiego” zatytułował „Zaginiony świat”. Odwrócił jednak logikę oryginału: Challenger odkrywa środowisko istniejące bez udziału człowieka, natomiast u Crichtona ludzie sami odtwarzają wymarłe gatunki, zamykają je na wyspie i próbują zamienić naturę w produkt.
Obie historie pytają, czy wiedza wystarcza do kontrolowania natury. Książka Doyle’a nie jest więc pierwowzorem filmu Spielberga, tylko właściwie jego literackim przodkiem.
Dinozaury ożyły na ekranie na długo przed Spielbergiem
Ważnym ogniwem łączącym filmowe i literackie dzieła o dinozaurach pozostaje ekranizacja „Zaginionego świata” z 1925 roku. Film Harry’ego O. Hoyta połączył aktorów z poklatkowymi modelami Willisa O’Briena. Dinozaury poruszały się, walczyły i przejmowały kontrolę nad widowiskiem.
O’Brien wykorzystał później swoje doświadczenie przy „King Kongu”. Kilkadziesiąt lat później „Park Jurajski” wywołał podobne wrażenie dzięki animatronice i efektom komputerowym. Zmieniły się narzędzia, ale cel pozostał ten sam: przekonać widza, że patrzy na żywe dinozaury.
W „Jurrasic Park” Spielberg zostawił grozę, ale usunął najbardziej brutalne akcenty
„Zaginiony świat” przedstawia naturę jako obojętną na ludzkie bezpieczeństwo. Spielberg zachował główny konflikt powieści, ale zmienił proporcje. Zrezygnował z części najdrastyczniejszych scen, a przemoc częściej sugerował, niż pokazywał. Nie stworzył jednak filmu dla małych dzieci, ponieważ sam uważał go za zbyt intensywny dla swoich najmłodszych pociech. Efektem było widowisko dla szerokiej publiczności, które starsze dzieci mogły oglądać z dorosłymi.
Zmiana miała też uzasadnienie narracyjne. Książki potrzebowały dosadnych opisów, aby czytelnik uznał dinozaury za realne zagrożenie. Film nie musiał osiągać tego za pomocą gore – animatronika i efekty komputerowe sprawiały, że stworzenia były wiarygodne przez samą obecność na ekranie.
Spielberg dobudował więc do thrillera warstwę zachwytu. Dinozaury są groźne, ale najpierw mają olśniewać. Perspektywa dzieci, humor oraz przemiana Alana Granta w opiekuna kierują opowieść ku familijnej przygodzie. Sympatyczniejszy staje się też John Hammond – w książce bezwzględny przedsiębiorca, w filmie omylny wizjoner. Historia nie traci napięcia, tylko zyskuje punkt wejścia dla widzów w różnym wieku.
Posłuchaj historii, od której zaczął się zaginiony świat
„Zaginiony świat” pozwala wrócić do źródła opowieści o ludziach przekraczających granicę prehistorii. Doyle stworzył wyprawę pełną ryzyka, sporów i nieoswojonej natury, a późniejsi twórcy rozwijali jej pomysły za pomocą nowych lęków i technologii. Dla pełnego zrozumienia między filmową wizją, a fabułą z powieści, warto odsłuchać audiobook „Zaginiony świat”, który jest dostępny w Audiotece.
FAQ
Czy „Zaginiony świat” był pierwszą powieścią o dinozaurach?
Nie, prehistoryczne stworzenia pojawiały się w literaturze wcześniej. Powieść Doyle’a spopularyzowała jednak schemat wyprawy do odizolowanej krainy, w której przetrwały wymarłe gatunki.
Czy „Zaginiony świat” należy do cyklu o profesorze Challengerze?
Tak, to pierwsza powieść przedstawiająca ekscentrycznego profesora George’a Edwarda Challengera. Doyle powrócił do tego bohatera w kolejnych powieściach i opowiadaniach.
Czy trzeba znać książkę Doyle’a przed obejrzeniem Parku Jurajskiego?
Nie, obie historie można poznawać niezależnie. Lektura lub odsłuchanie „Zaginionego świata” pozwala jednak lepiej zrozumieć literackie korzenie opowieści o dinozaurach żyjących z dala od cywilizacji.
Dla kogo jest audiobook „Zaginiony świat”?
Audiobook sprawdzi się u odbiorców zainteresowanych klasyczną fantastyką, powieścią przygodową i historią popkultury. Może też zainteresować fanów „Parku Jurajskiego”, którzy chcą poznać wcześniejsze źródła tego typu opowieści.
