Kazuo Ishiguro potrafi mówić o stracie, pamięci i niespełnieniu bez wielkich deklaracji. Jego bohaterowie często dopiero po latach rozumieją, jak wiele kosztowały ich lojalność, milczenie i życie według cudzych zasad. W Klubie Audioteki znajdziesz trzy ważne powieści noblisty: „Okruchy dnia”, „Nie opuszczaj mnie” oraz „Klarę i Słońce”. Najlepiej zacząć od „Okruchów dnia” – subtelnej, precyzyjnej historii o człowieku, który zbyt późno dostrzega cenę własnych wyborów.

Czego dowiesz się z tego artykułu?

Dlaczego poznawanie twórczości Kazuo Ishigury warto rozpocząć od „Okruchów dnia”;
jakie tematy powracają w najważniejszych powieściach noblisty;
czym wyróżniają się „Nie opuszczaj mnie” oraz „Klara i Słońce”;
jak prezentują się wersje audio dostępne w Audioteka Klub.

Spis treści

Kim jest Kazuo Ishiguro?

Kazuo Ishiguro urodził się w 1954 roku w Nagasaki. Gdy miał pięć lat, przeprowadził się z rodziną do Wielkiej Brytanii, gdzie jego ojciec podjął pracę naukową. Dorastanie pomiędzy dwiema kulturami wpłynęło na sposób, w jaki pisarz patrzy na pamięć, tożsamość i poczucie przynależności.

Ukończył studia z języka angielskiego i filozofii na University of Kent, a następnie kształcił się na kursie creative writing na University of East Anglia. Początkowo marzył o karierze muzycznej i pisał piosenki. To doświadczenie pozostawiło ślad w jego prozie: znaczenie często kryje się między zdaniami, podobnie jak w utworze muzycznym emocje mogą wybrzmieć mocniej w pauzie niż w dosłownym komunikacie.

Pierwsze powieści Ishigury rozgrywały się w Japonii, lecz później autor swobodnie zmieniał miejsca, epoki i gatunki. Pisał o angielskim kamerdynerze, wychowankach osobliwej szkoły z internatem, średniowiecznej Brytanii oraz sztucznej inteligencji obserwującej ludzi. Niezależnie od scenerii jego bohaterowie próbują zrozumieć własną przeszłość – zwykle wtedy, gdy nie można już łatwo naprawić wcześniejszych decyzji.

W 1989 roku Ishiguro otrzymał Nagrodę Bookera za „Okruchy dnia”. W 2017 roku został laureatem Literackiej Nagrody Nobla, a rok później uhonorowano go tytułem szlacheckim za zasługi dla literatury.

„Okruchy dnia” – opowieść o lojalności, miłości i straconym czasie

Ishiguro nie oskarża Stevensa w prosty sposób. Pozwala mu opowiadać własną historię, pełną eleganckich sformułowań, uników i prób usprawiedliwienia minionych decyzji. Czytelnik stopniowo zauważa więcej niż narrator. Rozpoznaje uczucia, do których bohater nie umie się przyznać, i widzi momenty, gdy wybór innej drogi był jeszcze możliwy.

Powieść pyta o granice lojalności. Stevens chce wierzyć, że perfekcyjne wykonywanie obowiązków ma wartość niezależną od celów człowieka, któremu służy. Historia pokazuje jednak, że rezygnacja z własnego osądu również jest decyzją. Milczenie i posłuszeństwo nie pozostają moralnie obojętne.

„Okruchy dnia” można również czytać jako opowieść o emocjonalnej niedostępności. Stevens przez lata uważał powściągliwość za dowód siły. Dopiero później zaczyna rozumieć, że odsuwając od siebie uczucia, nie uniknął cierpienia. Pozbawił się za to szansy na relację, której naprawdę potrzebował.

Książka otrzymała Nagrodę Bookera i została zekranizowana w 1993 roku. W filmie wystąpili Anthony Hopkins oraz Emma Thompson, a produkcja zdobyła osiem nominacji do Oscara. Warto jednak najpierw poznać powieść, ponieważ największa część dramatu rozgrywa się w sposobie, w jaki Stevens wybiera słowa i omija niewygodne wspomnienia.

Audiobook „Okruchy dnia” w interpretacji Krzysztofa Gosztyły, dostępny jest już w ramach abonamentu Audioteka Klub. Jego spokojna, elegancka interpretacja dobrze współgra z osobowością Stevensa. Głos lektora oddaje dyscyplinę kamerdynera, lecz pozwala również usłyszeć drobne pęknięcia pojawiające się w jego opowieści.

„Nie opuszczaj mnie” – spokojna dystopia o życiu zaplanowanym przez innych

„Nie opuszczaj mnie” początkowo przypomina powieść o dorastaniu. Kathy wspomina lata spędzone w Hailsham, elitarnej szkole z internatem położonej na angielskiej prowincji. Razem z Ruth i Tommym uczestniczyła w zajęciach, tworzyła prace artystyczne, przeżywała pierwsze przyjaźnie, konflikty oraz fascynacje.

Od początku coś jednak nie pasuje. Uczniowie nie wyjeżdżają do rodzin, dorośli unikają jasnych odpowiedzi, a ich zdrowie jest traktowane z wyjątkową uwagą. Kolejne informacje ujawniają, że wychowankowie Hailsham zostali stworzeni w konkretnym celu i nie mogą swobodnie zdecydować o własnej przyszłości.

Ishiguro nie buduje tej historii za pomocą pościgów, laboratoryjnych eksperymentów i gwałtownych buntów. Narracja Kathy jest spokojna, pełna drobnych wspomnień i prób zrozumienia relacji łączącej ją z Ruth oraz Tommym. Właśnie ta zwyczajność nadaje książce emocjonalną siłę. Bohaterowie zachowują się jak ludzie, choć świat odmawia im pełnego człowieczeństwa.

Powieść stawia pytania o granice empatii i odpowiedzialność społeczeństwa. Czy można uznać cudze cierpienie za dopuszczalne, jeśli zapewnia ono wygodę większości? Czy sztuka dowodzi istnienia duszy? Czy miłość może zmienić los zapisany przed narodzinami?

Dlaczego „Nie opuszczaj mnie” pozostaje w pamięci? Książka nie opiera się na jednym szokującym odkryciu. Najważniejsze jest stopniowe uświadamianie sobie, że bohaterowie od początku otrzymywali fragmenty prawdy, lecz nie potrafili połączyć ich w całość. Dorośli stosowali półsłówka, a dzieci nauczyły się nie zadawać zbyt wielu pytań.

Ishiguro pokazuje też, jak ludzie próbują nadać znaczenie życiu mimo ograniczeń. Kathy wraca do dawnych rozmów, gestów i konfliktów, ponieważ pamięć jest jedną z niewielu rzeczy, nad którymi zachowała kontrolę. Jej opowieść nie prowadzi do spektakularnego zwycięstwa. Przynosi za to refleksję nad tym, ile warte są wspomnienia, bliskość i krótkie chwile szczęścia.

Książka w wersji audio trwa prawie 10 godzin, a czyta ją Maria Peszek.

„Klara i Słońce” – człowieczeństwo widziane oczami sztucznej inteligencji

„Klara i Słońce” była pierwszą powieścią Ishigury wydaną po otrzymaniu Nagrody Nobla. Jej narratorką jest Klara – Sztuczna Przyjaciółka przeznaczona do towarzyszenia dzieciom. Czeka w sklepowej witrynie na osobę, która wybierze ją spośród innych modeli.

Klara nie jest urządzeniem najnowszej generacji, ale wyróżnia ją zdolność obserwacji, empatia i niezwykła uważność. Gdy trafia do domu nastoletniej Josie, stara się zrozumieć zachowania ludzi, ich relacje oraz reguły świata, do którego nie otrzymała pełnego dostępu.

Szczególne znaczenie ma dla niej Słońce. Klara wierzy w jego dobroczynną moc i traktuje je niemal jak opiekuńczą istotę. Jej sposób myślenia łączy logiczne obserwacje z dziecięcą wiarą, co tworzy jedną z najbardziej charakterystycznych narracji w dorobku autora.

Pod futurystyczną warstwą kryje się historia o miłości, samotności i lęku rodziców przed utratą dziecka. Ishiguro pyta, czy człowieka można zastąpić, kopiując jego zachowanie, głos i sposób reagowania. Zastanawia się również, czy wyjątkowość jednostki tkwi w zestawie cech, czy w relacjach budowanych z innymi.

Audiobooka w Audiotece czyta Laura Breszka, a całość jest dostępna w ramach subskrypcji Audioteka Klub.

Czy „Klara i Słońce” jest książką o sztucznej inteligencji?

Sztuczna inteligencja stanowi punkt wyjścia, ale centrum powieści zajmują ludzkie emocje. Klara obserwuje ludzi z zewnątrz, dlatego dostrzega sprzeczności, do których oni sami przywykli. Widzi troskę połączoną z egoizmem, miłość podszytą strachem i decyzje podejmowane w imię dobra drugiej osoby bez pytania jej o zgodę.

Narratorka dysponuje ograniczoną wiedzą, lecz ma ogromną zdolność skupiania uwagi na innych. Ten kontrast prowadzi do niewygodnego pytania: czy biologiczny człowiek zawsze okazuje więcej empatii niż maszyna?

„Klara i Słońce” pozostaje spójna z wcześniejszymi książkami Ishigury. Podobnie jak Stevens i Kathy, Klara opowiada o świecie, którego zasad nie potrafi całkowicie zakwestionować. Czytelnik musi samodzielnie dostrzec moralne problemy ukryte poza granicami jej rozumienia.

Co wyróżnia prozę Kazuo Ishigury?

Najważniejsze wydarzenia często rozgrywają się poza główną sceną. Ishiguro nie opisuje emocji wprost i nie podpowiada, jak należy oceniać bohaterów. Pozwala im mówić własnym głosem – nawet wtedy, gdy ich wersja wydarzeń jest niepełna lub zniekształcona.

Charakterystyczna jest także zawodna pamięć. Narratorzy wracają do przeszłości, poprawiają wcześniejsze stwierdzenia i próbują nadać sens decyzjom podjętym wiele lat wcześniej. Wspomnienie nie pełni funkcji dokładnego zapisu. Staje się sposobem obrony przed poczuciem winy albo świadomością straty.

Autor potrafi też połączyć prosty język z dużym ciężarem emocjonalnym. Jego powieści nie wymagają specjalistycznej wiedzy ani znajomości rozbudowanego świata. Domagają się natomiast uwagi. Trzeba słuchać tego, co bohater mówi, i jednocześnie zauważać wszystko, czego wypowiedzieć nie potrafi.

FAQ

Gdzie aktualnie mieszka i pisze Kazuo Ishiguro?

Kazuo Ishiguro mieszka i tworzy w Londynie. Z Wielką Brytanią jest związany od dzieciństwa – przeprowadził się tam z rodziną z japońskiego Nagasaki, gdy miał pięć lat.

Jakie inne książki Kazuo Ishigury wydano po polsku?

Oprócz „Okruchów dnia”, „Nie opuszczaj mnie” oraz „Klary i Słońca” po polsku ukazały się: „Pejzaż w kolorze sepii”, „Malarz świata ułudy”, „Niepocieszony”, „Kiedy byliśmy sierotami”, „Nokturny. Pięć opowiadań o muzyce i zmierzchu”, „Pogrzebany olbrzym”.

Jaki gatunek literacki reprezentują książki Kazuo Ishigury?

Ishiguro tworzy przede wszystkim literaturę piękną o charakterze psychologicznym. Swobodnie łączy ją z powieścią historyczną, dystopią, science fiction, baśnią i dramatem obyczajowym. Niezależnie od gatunku często pisze o pamięci, poczuciu winy, samotności, utraconych możliwościach i próbach zrozumienia własnej przeszłości.

Jacy autorzy piszą podobnie do Kazuo Ishigury?

Czytelnikom Ishigury mogą spodobać się książki Juliana Barnesa, Iana McEwana, J.M. Coetzeego, Margaret Atwood, Yoko Ogawy oraz Marilynne Robinson. Autorów tych łączy zainteresowanie pamięcią, moralną odpowiedzialnością i emocjami ukrytymi pod spokojną narracją, choć każdy rozwija te tematy we własnym stylu.