Czerwone i czarne

„Czerwone i czarne” to jedna z fundamentalnych powieści europejskiego realizmu psychologicznego. Stendhal z niemal chirurgiczną precyzją ukazuje ambicje, sprzeczności i dążenia swojego bohatera, który balansuje między miłością a wyrachowaniem w postnapoleońskiej Francji. Konflikt między szczerym uczuciem a pragnieniem społecznego awansu nie jest łatwy do rozstrzygnięcia i to właśnie ta moralna niejednoznaczność sprawia, że książka jest ponadczasowym dziełem. Proza autora jest bezpośrednia, analityczna, często ironiczna, a obraz hipokryzji burżuazji i duchowieństwa, jaki tworzy, pozostaje druzgocący. [Sergi Lapeira, goodreads.com]

Jedna z najbardziej fascynujących książek, jakie czytałem. Język, ówczesne życie towarzyskie, władza i intrygi. Utwór z dawnych lat, który zdecydowanie przetrwał próbę czasu. [Moe Mur, amazon.com]

Opublikowane w 1830 r. „Czerwone i czarne” to obok „Pustelni parmeńskiej” najsłynniejsze dzieło Stendhala. Tytułowe kolory symbolizują mundur i sutannę, czyli Francję napoleońską i Francję w epoce restauracji Burbonów. Julian Sorel, młody plebejusz – zdolny, wrażliwy, rozkochany w literaturze i piękny – marzy o awansie społecznym i olśniewającej karierze. Po namiętnym romansie z żoną swego chlebodawcy chroni się w seminarium duchownym, wkrótce jednak porzuca je, by wyruszyć na podbój Paryża i wielkiego świata. Wykorzystując swój urok, inteligencję i wrażenie, jakie robi na kobietach, krok po kroku wkrada się w łaski wyższych sfer. Determinacja, z jaką dąży do celu, każe mu odrzucić skrupuły natury moralnej. Kiedy burzliwy związek z piękną Matyldą otwiera mu drogę do upragnionej kariery, sytuacja zaczyna się komplikować. [Wydawnictwo SBM, 2023]

Niewiele książek pochłonęło mnie tak całkowicie, jak ta francuska powieść napisana prawie dwieście lat temu. [lotzintranslation.com]

To, co mnie od początku urzekło, to przede wszystkim postać Juliana. Duża w tym zasługa Stendhala, że tak drobiazgowo przedstawiony egoista, pełen dumy i hipokryzji, może wzbudzić sympatię czytelnika. Na uwagę zasługują też postacie kobiece: pani de Rênal i panna de la Mole – będące swoimi przeciwieństwami – po części odzwierciedlają również krańcowo różne cechy głównego bohatera. W ogóle w „Czerwonym i czarnym” nie spotka się wyłącznie pozytywnych albo negatywnych bohaterów – każdy z nich „ma coś za uszami”, co oczywiście jest ogromnym plusem powieści. [chrumkington, lubimyczytac.pl]

ADAPTACJE FILMOWE. Powieść Stendhala była wielokrotnie adaptowana na potrzeby kina i telewizji. Za pierwszą ekranizację uchodzi włoski niemy film „Il rosso e il nero” w reżyserii Maria Bonnarda z 1920 roku. Następnie powstały m.in. niemiecki „Der geheime Kurier” (1928) oraz włoski „Il corriere del re” (1947).
Najbardziej znaną adaptacją pozostaje francusko-włoski film Claude’a Autant-Lary z 1954 roku, z Gérardem Philipe’em w roli Juliana Sorela oraz Danielle Darrieux (pani de Rênal) i Antonellą Lualdi (Matylda de La Mole). Produkcja zdobyła uznanie krytyków, otrzymując nagrodę French Syndicate of Cinema Critics dla najlepszego filmu 1955 roku, i do dziś uchodzi za klasyczną ekranizację powieści.
W kolejnych latach powstały również francuski film telewizyjny Pierre’a Cardinala (1961), dwa brytyjskie miniseriale BBC – „The Scarlet and the Black” z 1965 i 1993 roku, radziecka ekranizacja Siergieja Gierasimowa z 1976 roku, kubański film telewizyjny „El rojo y el negro” (1979) oraz francuski miniserial Jean-Daniela Verhaeghe’a z 1997 roku, z Kimem Rossim Stuartem i Carole Bouquet w rolach głównych.

ADAPTACJE TEATRALNE. „Czerwone i czarne” doczekało się również licznych adaptacji scenicznych. Do najbardziej znanych należy musical japońskiej grupy Takarazuka Revue, wystawiony po raz pierwszy w 1957 roku i wielokrotnie wznawiany. W 2016 roku we Francji odbyła się premiera widowiska „Le Rouge et le Noir – L’Opéra Rock”, które odniosło duży sukces i przyczyniło się do ponownego zainteresowania powieścią. W następnych latach powstały także opera Jorisa Barcarolego (2019) oraz balet Pierre’a Lacotte’a (2021), inspirowane dziełem Stendhala.

POLSKA ADAPTACJA TEATRALNA. Polska adaptacja „Czerwonego i czarnego” miała premierę 23 marca 2025 roku w krakowskim Teatrze Łaźnia Nowa, we współpracy z Teatrem im. Juliusza Słowackiego. Spektakl wyreżyserował Bartosz Szydłowski, adaptację przygotował Krzysztof Szekalski, wykorzystując przekład Tadeusza Boya-Żeleńskiego. Twórcy ujęli historię Juliana Sorela w formę współczesnego śledztwa, zachowując najważniejsze wątki powieści i podkreślając ich aktualność.

TŁUMACZENIA. Książka została przetłumaczona z francuskiego na wiele języków, m.in. na: polski, angielski, niemiecki, hiszpański, włoski, duński, rosyjski, czeski, serbski, chorwacki, szwedzki, fiński, japoński, arabski, grecki, hebrajski oraz chiński.

Nota: przytoczone powyżej opinie są cytowane we fragmentach i zostały poddane redakcji.

O AUTORZE. Stendhal, a właściwie Marie-Henri Beyle (1783-1842). Był francuskim pisarzem epoki romantyzmu, uznawanym za prekursora realizmu w literaturze. Do jego najważniejszych dzieł należą m.in. „Czerwone i czarne”, „Pustelnia parmeńska”, „O miłości” oraz „Kroniki włoskie”. W swoich utworach ukazywał ludzkie uczucia, ambicje i konflikty na tle społecznym, a jego prozę wyróżniają jasny, precyzyjny styl oraz głęboka analiza psychologiczna bohaterów.

Znajdujące się na początku każdego rozdziału obcojęzyczne motta zostały, w niniejszym wydaniu, przetłumaczone na polski.

Na okładce: Carl Joseph Begas, autoportret, olej na płótnie, namalowany około roku 1820.